Jak głosować w wyborach? Poradnik dla niezmanipulowanych

Kolejne wybory, kolejni kandydaci i znowu słyszysz: musisz iść na wybory! Piszę to w przeddzień wyborów do Parlamentu Europejskiego, które odbędą się 26 maja 2019 roku. Czy to ma sens? Moim zdaniem tak, pod warunkiem że Twój głos będzie ważny i przemyślany.

Najpierw technika, bo nieważny głos nie liczy się wcale. W wyborach do Sejmu i do Parlamentu Europejskiego stawiasz jeden znak X przy nazwisku jednego kandydata z jednej listy. Potem zaczyna się trudniejsza część: na kogo właściwie głosować, jeśli nie jesteś związany z żadną partią. Mam na to swoją metodę, a także kilka uwag o ordynacji wyborczej i sondażach, które lubią robić ludziom wodę z mózgu.

Jak poprawnie zagłosować? Zasady ważnego głosu

Zasady głosowania określa Kodeks wyborczy. W wyborach do Sejmu wyborca głosuje tylko na jedną listę, stawiając znak „x” w kratce z lewej strony obok nazwiska jednego z kandydatów (art. 227). W ten sposób wskazuje też, któremu kandydatowi z tej listy chce dać pierwszeństwo do mandatu. Podobnie wygląda głosowanie w wyborach do Parlamentu Europejskiego.

Znak „x” to według kodeksu co najmniej dwie linie, które przecinają się w obrębie kratki (art. 5 pkt 12). Ptaszek albo kółko nie spełniają tej definicji. Oto, co się dzieje w typowych sytuacjach:

Co zrobisz na karcie	Skutek
X przy jednym kandydacie z jednej listy	głos ważny, liczy się dla listy i dla tego kandydata
X przy kilku kandydatach z tej samej listy	głos ważny, liczy się dla listy, a pierwszeństwo dostaje kandydat stojący na liście najwyżej
X przy kandydatach z różnych list	głos nieważny
brak X przy jakimkolwiek kandydacie	głos nieważny
dopiski, rysunki i inne znaki na karcie, także w kratce	nie wpływają na ważność głosu (art. 41)

W wyborach prezydenckich jest jeszcze prościej. Stawiasz X przy nazwisku jednego kandydata (art. 311), a głos jest nieważny, jeśli X stoi przy więcej niż jednym nazwisku albo przy żadnym (art. 312).

Jeśli w dniu wyborów będziesz poza domem, możesz zmienić miejsce głosowania. Wniosek składa się od 44. do 3. dnia przed wyborami, w urzędzie gminy albo elektronicznie (art. 28). Można też pobrać w urzędzie zaświadczenie o prawie do głosowania i zagłosować z nim w dowolnym lokalu (art. 32). Nie dotyczy to wyborów samorządowych.

Czy głosowanie ma sens, jeśli nie masz swojej partii?

Z jednej strony tak, z drugiej nie. Jeżeli nie jesteś związany z konkretną opcją, Twój wybór bywa mocno przypadkowy. Wielu ludzi stawia krzyżyk przy nazwisku, bo brzmi znajomo, bo stoi na pierwszym miejscu listy partii, z którą sympatyzują, albo po prostu dlatego, że gdzieś trzeba go postawić. Moim zdaniem to loteria, a nie decyzja.

Pierwsze miejsce na liście to w polskiej polityce najcenniejsza pozycja i partie dobrze o tym wiedzą. Zwykle obsadzają je najbardziej znanymi twarzami. W wyborach do Sejmu w 2023 roku Donald Tusk otwierał listę Koalicji Obywatelskiej w Warszawie i zdobył 538 634 głosy, czyli 31,41% ważnych głosów w okręgu. Jeśli nie znasz nikogo z listy i stawiasz krzyżyk przy pierwszym nazwisku, w praktyce głosujesz na tego, kogo wybrała dla Ciebie partia.

Latarnik Wyborczy i inne kreatory: pomoc czy pułapka?

Z pomocą może przyjść kreator preferencji politycznych. Najbardziej znany w Polsce jest Latarnik Wyborczy, prowadzony przez Centrum Edukacji Obywatelskiej. Odpowiadasz na 20 stwierdzeń dotyczących polityki, gospodarki i spraw społecznych, a narzędzie porównuje Twoje odpowiedzi z deklaracjami komitetów wyborczych.

W 2019 roku napisałem, że to też jest głupie, i trochę przesadziłem. Mój zarzut pozostaje jednak aktualny: program, na podstawie którego kreator dobiera odpowiedzi, po wygranych wyborach nie realizuje się automatycznie. Z historii wiemy, że poza flagowymi pomysłami, które są chwytliwe, choć niekoniecznie dobre, niewiele obietnic wchodzi w życie.

Badacze są zresztą ostrożni co do wpływu takich narzędzi. W przeglądzie badań w Wikipedii przytoczono belgijskie badanie powyborcze, w którym zmianę decyzji pod wpływem kreatora zadeklarował około 1% wyborców. Traktuj więc Latarnika jak lusterko, które pokaże Ci Twoje poglądy, a nie jak wyrocznię, która powie, na kogo głosować.

Szybki, średni czy wolny postęp? Moja metoda wybierania

Uważam, że różnice poglądowe między głównymi formacjami politycznymi są mniejsze, niż wynikałoby z telewizyjnych kłótni. Bardziej różnią się nastawieniem do zmian. Upraszczając, możemy wybierać między wolnym, średnim i szybkim postępem. Przyporządkuj sobie partie do tej skali sam.

Drugie kryterium to skuteczność. Chcesz głosować na ludzi, którzy potrafią zrealizować zadania. Po czym ich poznać? Po dotychczasowych dokonaniach, umiejętności rozmowy, unikaniu niepotrzebnych konfliktów i ogólnej prezencji. Polityk, który zawodowo się kłóci, rzadko coś załatwia. O tym, jak język nienawiści zastępuje w polityce argumenty, pisałem w przewodniku po mowie nienawiści.

Zastosowanie tych zasad jest proste. Włączasz YouTube, oglądasz kilka wywiadów i wystąpień i szukasz osób, które pasują do Twojego oczekiwania co do tempa zmian i skuteczności. Zwróć uwagę, czy kandydat odpowiada na pytania, czy recytuje przekaz dnia, i jak mówi o przeciwnikach. Przyda się tu trochę myślenia krytycznego.

Wiem, że ten model ma słabe punkty. Dla jednych postęp oznacza zmianę, dla innych powrót do tradycji, a skala „szybko–wolno” nie obejmuje wszystkich sporów o wartości. Dla kogoś, kto nie ma ulubionej partii, jest jednak lepsza niż kierowanie się tym, czyje nazwisko najczęściej widział na billboardzie.

Ordynacja wyborcza i głosowanie taktyczne

Jest jeszcze problem ordynacji. Mandaty do Sejmu dzieli się metodą D’Hondta, która według opisu w Wikipedii sprzyja dużym ugrupowaniom. Do tego dochodzą progi: 5% dla partii i 8% dla koalicji. Głosy oddane na komitety pod progiem nie przekładają się na żaden mandat.

Jak to działa w praktyce, pokazały wybory z 2015 roku. Zjednoczona Lewica zdobyła 7,55%, ale jako koalicja potrzebowała 8%. KORWiN miał 4,76%, a Razem 3,62%. Łącznie na komitety, które nie weszły do Sejmu, oddano ok. 16,5% głosów, a PiS z wynikiem 37,58% zdobył 235 z 460 mandatów. Po raz pierwszy po 1989 roku zwycięski komitet mógł samodzielnie utworzyć rząd. W wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2019 roku Konfederacja zdobyła 4,55% i przy progu 5% nie dostała żadnego mandatu.

Jeśli chcesz szybkiego postępu, może Ci przyjść do głowy, że szybki nie wygra, bo prawdziwa walka toczy się między średnim a wolnym. Jest w tym trochę racji. Czasem trzeba zrezygnować z szybkiej jazdy, bo nie starczy paliwa, dojechać do stacji na średniej prędkości, zatankować i przyspieszyć w dalszej drodze. To właśnie głosowanie taktyczne. Ma sens wtedy, gdy Twoja pierwsza opcja realnie nie ma szans na próg, a druga jest dla Ciebie akceptowalna.

Sondaże: jak je czytać, żeby nie dać się zmanipulować

Sondaż przedwyborczy to ankieta na próbie wyborców, a ankiety mają swoje ograniczenia, o których pisałem w tekście Ankieta – co to jest i po co to komu?. Przy typowej próbie około tysiąca osób błąd statystyczny wynosi mniej więcej plus minus 3 punkty procentowe. Jeśli dwie partie dzielą w sondażu 2 punkty, to z punktu widzenia statystyki mamy remis, a nie „wyraźne prowadzenie”.

Patrz też, kto zamówił badanie, jak je przeprowadzono (telefonicznie, przez internet, osobiście) i czy wyniki różnych pracowni układają się w podobny trend. Pojedynczy sondaż z wielkim zwrotem akcji to częściej szum niż trzęsienie ziemi. W Polsce od 24 godzin przed dniem głosowania aż do jego zakończenia nie wolno podawać wyników sondaży do publicznej wiadomości (art. 115), a za złamanie zakazu grozi grzywna od 500 tys. do 1 mln zł (art. 500).

Najważniejsze jednak, żeby nie głosować na kogoś tylko dlatego, że sondaże wskazują go jako zwycięzcę. Nikt nie da Ci nagrody za to, że zagłosowałeś na zwycięzcę.

Co się zmieniło od 2019 roku?

Frekwencja poszła w górę. W wyborach do Parlamentu Europejskiego 26 maja 2019 roku wyniosła 45,68%, o 21,85 punktu procentowego więcej niż w 2014 roku. PiS zdobył wtedy 45,38% głosów i 27 mandatów, a Koalicja Europejska 38,47% i 22 mandaty. W wyborach do Sejmu jesienią 2019 roku frekwencja wyniosła 61,74%, a PiS z wynikiem 43,59% zachował większość w Sejmie, choć stracił ją w Senacie.

Rekord w 2023 roku. W wyborach z 15 października 2023 roku frekwencja wyniosła 74,38%, najwięcej w historii III Rzeczypospolitej. PiS zdobył najwięcej głosów (35,38%), ale rząd utworzyły Koalicja Obywatelska (30,70%), Trzecia Droga (14,40%) i Nowa Lewica (8,61%). Donald Tusk został premierem 13 grudnia 2023 roku. Trzecia Droga startowała jako koalicja i musiała przekroczyć próg 8%, co pokazuje, że progi nie zawsze kończą się porażką.

Wybory prezydenckie 2025 rozstrzygnęły się o włos. W drugiej turze 1 czerwca 2025 roku Karol Nawrocki zdobył 50,89% głosów, a Rafał Trzaskowski 49,11%. Frekwencja wyniosła 67,31% w pierwszej i 71,63% w drugiej turze. Przy takiej różnicy trudno twierdzić, że pojedynczy głos nie ma znaczenia.

Głosowanie stało się wygodniejsze. Wniosek o zmianę miejsca głosowania można dziś złożyć także elektronicznie, a Latarnik Wyborczy działał przy kolejnych wyborach, w tym przy prezydenckich w 2025 roku. Najbliższe wybory do Sejmu i Senatu odbędą się w 2027 roku.

Moje zdanie

Chciałbym, żeby Polska docelowo wybrała szybki postęp, w gronie ludzi skutecznych i niekonfliktowych. Choć nazywam go szybkim, w rzeczywistości jest po prostu postępem. Średni i wolny postęp próbują odwlekać decyzje, które i tak zapadną. Polska zyska, jeśli podejmie je wcześniej i jeśli będą to decyzje, które naprawdę rozwiną społeczeństwo.

Niezależnie od tego, czy się ze mną zgadzasz, idź na wybory z przemyślanym wyborem i postaw poprawny krzyżyk. Nieważny głos i głos oddany na chybił trafił mają w praktyce podobną wartość. A Ty jak wybierasz swojego kandydata, gdy żadna partia Cię nie przekonuje?